Steeds meer van onze leerlingen maken gebruik van digitale media in hun dagelijks leven. Meestal gebeurt dit in een taal anders dan hun moedertaal; ze maken immers contact met gebruikers en content van over de hele wereld, zoals chatten in het Spaans op Discord, Duits leren via DuoLingo of het kijken van Franse films met Engelse ondertiteling op Netflix. Niet alleen leuk, maar ook heel leerzaam, zeker met betrekking tot de nieuwe kerndoelen en eindtermen. Zo komen leerlingen via digitale media in aanraking met veel veschillende culturen en moeten ze hun taalgebruik online afstemmen op het specifieke publiek.

Veel recent onderzoek (zie meta-review van Montero Perez (2022)) laat zien dat audiovisuele media zoals films en series voor taalleerders leuk en motiverend is met positieve effecten op taalleren, zoals vocabulaireverwerving. In onze steeds meer digitale wereld waarin leerlingen eerder video’s kijken dan boeken lezen, kan het integreren van audiovisuele media een goed hulpmiddel zijn om een goede basiswoordenschat aan te leggen.

Maar hoe doe je dat nou? Simpelweg een filmpje aanzetten thuis of in de les kán leiden tot wat incidentele kennis, maar dit blijkt niet voor iedereen hetzelfde te zijn. In mijn eigen onderzoek was ik daarom benieuwd wat leerders nou precies deden wanneer ze films en series in een vreemdetaal keken, oftewel, wat voor kijkgedrag vertonen ze en welk kijkgedrag leidt tot meer vocabulaireverwerving.

Aan de hand van drie exploratieve studies heb ik cognitief en meta-cognitief kijkgedrag in kaart gebracht. Zo hebben we expert taalleerders geïnterviewd, de oogbewegingen van expert taalleerders en middelbare scholieren gemeten en schermopnames gebruikt voor introspectie. De belangrijkste conclusie hieruit was dat leerders die hun eigen kijkgedrag bewust monitoren, hun taalleerproces beter kunnen bijsturen en dus meer leren. Dit monitoren houdt bijvoorbeeld in dat een leerling de film pauzeert, terugspoelt, ondertiteling terugleest of een woord opzoekt. Daarbij is gebleken dat leerders het kijkproces over het algemeen niet onderbreken om bij te sturen omdat zij dit als erg storend ervaren. Oftewel, ze kijken liever verder met wat onbegrip dan dat ze een film voor hun gevoel continue moeten stopzetten.

Om bovenstaande reden zijn we in onze laatste exploratieve studie gaan werken met de Language Reactor, een Chrome-extensie die verscheidene handvatten biedt om het kijkproces te ondersteunen. Zo hebben leerlingen tijdens het kijken o.a. toegang tot duale ondertitels (in mijn geval Frans en Nederlands tegelijkertijd) en een ingebouwd woordenboek, waardoor ze met (veel) minder onderbrekingen, tóch onbegrip kunnen oplossen. Onze leerlingen gaven aan dat het programma even wennen was aan het begin, maar dat ze al snel doorhadden hoe ze het konden gebruiken. 

Toch blijkt uit de data dat deze leerlingen eigenlijk maar een deel van het programma hebben gebruikt. Daarmee is hun leerproces wel ondersteund, maar is er nog ruimte voor verbetering. Zonder instructie vanuit een docent, is het voor leerlingen moeilijk om precies te begrijpen welk handvat ze wanneer in moeten zetten, en welke handvatten tot meer leren leiden. Ik heb samen met mijn begeleidingsteam daarom voor leerlingen en docenten een educatief ontwerp opgesteld, zodat docenten leerlingen effectief kijkgedrag kunnen aanleren.

Aangezien kijkgedrag voornamelijk uitgaat van onzichtbare processen, heb ik in het ontwerp gebruik gemaakt van Cognitive Apprenticeship (Collins et al., 1991) vanuit het idee dat een meester de leerling laat zien hoe een taak moet worden uitgevoerd, de leerling observeert en stap-voor-stap de taak steeds meer zelf mag uitvoeren. Dit heeft geresulteerd in zes ontwerpprincipes:

1. Beheers effectief kijkgedrag: word een expert in kijkgedrag en -strategieën
2. Externaliseer kijkprocessen: modelleer kijkgedrag en visualiseer denkstappen
3. Begeleid het oefenproces: bepaal scaffolds voor individuele behoeften
4. Ondersteun taalbewustzijn: reflecteer op het kijkproces en taalleerproces
5. Bouw leeractiviteiten op: stuur op basis van complexiteit en diversiteit
6. Garandeer relevantie: creeër een motiverende leeromgeving

Drie docenten Frans hebben het eerste ontwerp vertaald naar een lessenserie en uitgeprobeerd bij 5vwo. Ze waren vrij enthousiast over de inhoud en gaven aan vaker met kijkgedrag aan de slag te gaan, ook in andere jaarlagen. Sterker nog, ze vonden het ontwerp eigenlijk beter in lijn met hun visie op taalonderwijs dan de huidige praktijk soms toelaat. Ze benoemden daarnaast dat het maken en bespreken van schermopnames erg effectief was voor leerlingen om te reflecteren op hun kijkprocessen en dat modelleren vooral in de eerste paar lessen als erg prettig werd ervaren. 

Toch bleek dat de praktische bruikbaarheid van het ontwerp nog wat verbeterd kon worden. De docenten vonden de planning ambitieus binnen de tijd die ze hadden, niet alle werkvormen waren even nuttig of kwamen op het juiste moment en ze hadden toch wat meer instructie willen hebben of kijkgedrag en -strategieën. Vanuit die bevindingen is er een tweede ontwerp opgesteld wat uiteindelijk in mijn proefschrift zal worden gedeeld.

Ben je docent Frans en wil je eerder met dit ontwerp aan de slag? Of ken je misschien docenten Frans die graag met films en series aan de slag willen? Wees welkom op 14, 15 of 17 april om direct met het ontwerp aan de slag te gaan en de praktische bruikbaarheid ervan te testen. Meld je dan aan via e-mail (s.lindenburg@iclon.leidenuniv.nl) en ontvang een Bol.com-bon ter waarde van €25,- als vergoeding.

Bronnen

Collins, A., Brown, J. S., & Holum, A. (1991). Cognitive apprenticeship: Making thinking visible. American Educator, 15(3), 6-23.

Montero Perez, M. (2022). Second or foreign language learning through watching audio-visual input and the role of on-screen text. Language Teaching, 1–30. https://doi.org/10.1017/S0261444821000501 

Begeleiders

• Lettie G. Dorst
• Nivja H. de Jong
• Fred J.J.M. Janssen