Kansen en uitdagingen

In deze blog vertelt André Coenders, clustermanager moderne vreemde talen (mvt) bij het College voor Toetsen en Examens (CvTE), over de veranderingen in de centrale examens door de nieuwe concept-examenprogramma’s mvt. Hij blikt terug hoe de nieuwe syllabi tot stand gekomen zijn, wat er op de korte en middellange termijn gaat veranderen in de centrale examens en welke kansen en uitdagingen er liggen bij de moderne vreemde talen.

In beton gegoten?

In 1978 deed ik eindexamen voor de havo, waaronder in de vakken Engels en Duits. Het centraal examen voor de talen bestond destijds uit leesvaardigheid. Verder waren het alleen maar gesloten vragen. Hoewel het centraal examen voor deze vakken er inmiddels wel iets anders uitziet is er qua inhoud nooit echt iets wezenlijks veranderd. In het havo en vwo toetsen we nog steeds alleen leesvaardigheid. De enige verandering begin deze eeuw was het stellen van open vragen in het centraal examen mvt. In het vmbo hebben we in 2003 in de centrale examens Engels gemengde en theoretische leerweg (gl/tl) het schrijven van een zakelijke brief ingevoerd. Die is inmiddels weer uit de examens gehaald omdat een zakelijke brief niet meer paste in de huidige tijd en omdat docenten dachten dat we zo schrijfvaardigheid konden toetsen in het centraal examen. Maar schrijfvaardigheid is meer dan een zakelijke brief! Vandaar dat deze schrijftaak uit het centraal examen verdwenen is. 

Wel zijn we in 2005 gestart met een project om de centrale examens in de basis- en kaderberoepsgerichte (bb en kb) leerweg flexibeler te maken. Als middel voor flexibelere examens is gekozen voor digitalisering in plaats van traditionele papieren examens. En omdat de examens voor de moderne vreemde talen digitaal werden afgenomen lag hier een kans om ook kijk- en luistervaardigheid te toetsen in basis en kader. Gekozen is om deze digitale examens alleen voor Engels en Duits te ontwikkelen omdat voor de andere talen in het vmbo (Frans, Spaans, Arabisch en Turks) het aantal examenkandidaten erg klein is. Kortom, bij mvt in vmbo kb/bb zijn er wel ontwikkelingen geweest, maar bij gl/tl, havo en vwo zijn de examens al meer dan 50 jaar ‘in beton gegoten’ en toetsen we nog steeds wat in 1978 – toen ik examen deed – ook werd getoetst. 

Tijd voor nieuwe uitdagingen

Het is een mooie tijd om clustermanager te zijn voor de centrale examens voor de moderne vreemde talen. Tijd om het ‘beton’ los te bikken en te kijken of we deze examens kunnen innoveren om beter aan te sluiten bij wat deze tijd vraagt. Dat is een pad met best wat pionierswerk en uitdagingen!  In de zomer van 2024 leverde de SLO 36 examenprogramma’s op voor de moderne vreemde talen. Voor het eerst in jaren gebeurt er daadwerkelijk iets nieuws voor het centrale examen. In september 2024 heeft het CvTE een syllabuscommissie samengesteld met daarin docenten vmbo, havo en havo voor Duits, Engels, Frans en Spaans. Deze commissie heeft gekeken naar de domeinen en eindtermen uit de nieuwe examenprogramma’s die aangewezen zijn om getoetst te worden in de nieuwe centrale examens. De centrale vraag daarbij is steeds geweest of de doelzinnen en uitwerkingen in het examenprogramma duidelijk genoeg zijn of dat er nog nadere specificaties nodig zijn voor centrale toetsing. Inmiddels heeft de syllabuscommissie 20 syllabi opgeleverd, die in februari 2026 in concept op examenblad worden gepubliceerd. Ondertussen is er een groep scholen al met de nieuwe examenprogramma’s bezig in de fase van beproeven. In de blogs van Daniela Fasoglio en Ineke Renkema wordt hier uitgebreid op ingegaan. Ondertussen buigt CvTE zich over de vraag hoe de nieuwe centrale examens eruit komen te zien. 

Maar laat ik eerst even kort ingaan op de vraag wat er nieuw is in de centrale examens van de nabije toekomst? Nieuw zijn in elk geval de inhouden van de centrale examens. SLO heeft twee nieuwe domeinen geformuleerd die voor deze inhouden moeten gaan zorgen. Dat zijn de domeinen taalbewustzijn en cultuurbewustzijn (domeinen B en C). Samen met de syllabuscommissie zijn we erop uit gekomen dat de nieuwe centrale examens geen kennistoetsen gaan worden. Wel worden de bronnen die in een centraal examen mvt gebruikt gaan inhoudelijk gelinkt aan deze twee domeinen. 

Verder is het de bedoeling dat er naast leesvaardigheid ook kijk- en luistervaardigheid getoetst gaat worden. Hiermee kan er in de toetsing van vaardigheden een betere verdeling komen tussen centrale examens en schoolexamens, een wens die het veld al vele jaren heeft. Ook nieuw in de centrale examens mvt voor sommige schoolsoorten is eindterm 5 (informatievaardigheid). Die eindterm houdt in dat een kandidaat op het centraal examen uit meerdere bronnen de informatie moet halen die nodig is om een vraag te beantwoorden of een opdracht uit te voeren. Het laatste nieuwe aspect in de centrale examens is dat er met de centrale examens een minimum ERK-niveau (Europees Referentie Kader) gehaald moet worden voor zowel lezen als kijk-luisteren. Tot nu had het ERK niet echt een wettelijke status in de centrale examens.

In de fase van beproeven ligt de focus nu vooral op het toetsen van de domeinen B en C geïntegreerd in leesvaardigheid en kijk- en luistervaardigheid, en op het toetsen van eindterm 5 (informatievaardigheid). Achter de schermen denken we nu na hoe we de centrale examens mvt kunnen ijken op het ERK-niveau. Het CvTE moet kunnen verantwoorden dat een kandidaat die bijvoorbeeld een centraal examen Engels kb aflegt en daarvoor een voldoende haalt, in elk geval voor leesvaardigheid op ERK-niveau A2 beheerst en kijk- en luistervaardigheid op ERK-niveau B1. Of we ook een uitspraak kunnen doen of een kandidaat misschien zelfs een hoger ERK-niveau beheerst, is op dit moment onderwerp van nader onderzoek.

Er ligt ook nog een mooie uitdaging op het gebied van digitalisering. Kijk- en luistervaardigheid kan niet met ‘ouderwetse papieren gymzaalexamens’ getoetst worden, daar hebben we toch echt een digitale toetsomgeving voor nodig. Veel scholen hebben al goede ervaringen met digitale centrale examens. In het vmbo (bb en kb) zijn voor de meeste algemene vakken (waaronder Engels en Duits) de flexibele en digitale centrale examens de reguliere afnamevorm. In het programma digitalisering centrale examens onderzoekt het CvTE samen met Stichting Cito, DUO en OCW of en wanneer voor vmbo gl/tl, havo en vwo (een vorm van) digitale examinering mogelijk is. 

Na afloop van het beproeven vindt besluitvorming plaats over de invoering van de nieuwe examenprogramma’s mvt. In elk geval ontwikkelt en publiceert het CvTE samen met Stichting Cito voorbeeldexamens. Op die manier kunnen docenten een goed beeld krijgen van waar ze hun leerlingen op moeten voorbereiden. Het zijn mooie uitdagingen waar we de komende tijd voor staan en ik hoop dat we over een paar jaren met trots kunnen zeggen dat we de centrale examens voor de moderne vreemde talen de kwaliteit hebben gegeven die past bij de tijd waarin we nu leven. En wil je de ontwikkelingen in de gaten houden, houd dan de website van SLO Examenprogramma moderne vreemde talen in de gaten. Het CvTE publiceert de syllabi op examenblad.nl. Op deze site vind je te zijner tijd ook alle relevante informatie over de nieuwe examenprogramma’s. 

Literatuur en bronnen

SLO (2025) (2025). Conceptexamenprogramma’s moderne vreemde talen, versie 2

College voor Toetsen en Examens (CvTE) Conceptsyllabi Engels, Duits, Frans en Spaans 

College voor Toetsen en Examens (CvTE) Digitalisering van de centrale examens