Als we uitgaan van de ontwikkelingen van de afgelopen jaren is het toekomstbeeld van de moderne vreemde talen niet rooskleurig. Afnemende belangstelling voor de mvt op scholen, minder studentinstroom en dus minder docenten leiden tot een neerwaartse spiraal, waarbij talenstudies op universiteiten worden afgeschaald of zelfs afgeschaft, en waarbij we voor talenkennis zijn overgeleverd aan de Alwetende (AI). 

In ons onderzoek werden mijn collega’s en ik zo’n 20 jaar geleden gegrepen door het verschijnsel van complexe dynamische systemen (de Bot et al., 2007). We hebben deze theorie (ook wel bekend als de chaostheorie) gebruikt om tweedetaalverwerving te begrijpen en te verklaren. De theorie richt zich op het beschrijven en voorspellen van de complexe, veranderende situaties van alles wat samenhangt (‘systemen’), van taalsystemen tot families en ecosystemen in de natuur. Het uitgangspunt van de chaostheorie is dat alles wordt gezien als een netwerk van kleinere systemen (subsystemen) die samen een complex geheel vormen. Chaostheorie is het bekendst in de wiskunde en natuurkunde, maar wordt ook steeds meer toegepast in andere onderzoeksgebieden. Bekende voorbeelden zijn de biologie (de dynamiek van populaties), de neurowetenschappen (hersenactiviteit), de ontwikkelingspsychologie (de ontwikkeling van motorische vaardigheden), de economie en de meteorologie. Dat laatste is een sprekend voorbeeld. Het weer van vandaag is het gevolg van de interactie van een flink aantal gekoppelde systemen, zoals de atmosfeer, de oceanen (El Niño), en het landoppervlak, die doorlopend aan verandering onderhevig zijn en invloed hebben op de temperatuur, vochtigheid, windkracht en windrichting. Omdat het zo complex is, zijn zeer geavanceerde computermodellen nodig om het weer te voorspellen. Dat gaat tegenwoordig heel goed voor het weer van morgen en vrij redelijk voor het weer van volgende week. Maar hoe verder in de tijd, hoe onzekerder de voorspelling wordt. Iedere volgende stap is gebaseerd op de voorgaande stap. En bij iedere stap neemt de onzekerheid toe, doordat alle subsystemen voortdurend veranderen. Dit is één van de kenmerken van de chaostheorie: kleine veranderingen kunnen op een later moment grote gevolgen hebben. Een heel mooi en bekend voorbeeld is het vlindereffect dat een beroemde wiskundige, Edward Lorenz, in 1972 gaf met de vraag: ‘Veroorzaakt het fladderen van de vleugels van een vlinder in Brazilië een tornado in Texas?’

In ons onderzoek naar het leren van een tweede (of derde of vierde…) taal, hebben we van deze theorie geleerd dat het taalverwervingsproces heel sterk individueel bepaald is. Hoewel we in grote lijnen wel wat algemene ontwikkelingspatronen zien, is het verwervingsproces uiteindelijk voor iedereen anders. Dat is ook niet zo gek, want iedereen heeft een unieke combinatie van aanleg en persoonlijkheid, muzikaliteit,  motivatie, betrokkenheid, concentratie, taalcontact, kennis van andere talen, omgevingsfactoren en ga zo maar door. En vrijwel elk van deze factoren (dat zijn dus de subsystemen) kan doorlopend veranderen. In ons onderzoek hebben we zelfs grote verschillen gevonden tussen twee eeneiige tweelingen die in China in vrijwel gelijke omstandigheden Engels leerden (Lowie et al., 2018). Niet zo gek dus dat het lastig is om talenonderwijs te geven aan 30 leerlingen, die allemaal een eigen taalverwervingsproces doormaken. In een onderzoek waarin we een groep leerlingen vanaf de brugklas twee jaar volgden met wekelijkse schrijfopdrachten, zien we dit heel duidelijk gebeuren (Verspoor et al., 2021). Hoewel de gemiddelde ontwikkeling van de groep een duidelijke positieve trend laat zien, is de ontwikkeling van de individuele leerling nauwelijks voorspelbaar. Elke kleine, toevallige verandering (zoals een Frans vriendje op vakantie) kan op de lange termijn grote gevolgen hebben. En hoe verder in de tijd, hoe moeilijker de voorspelling, net als bij het weer.  

We kunnen concluderen dat talenonderwijs een moeilijke en complexe opgave is. Maar ondanks de grote individuele verschillen weten we uit onderzoek wel vrij goed welke factoren het best kunnen bijdragen aan optimale omstandigheden voor het leren van een taal. Een van de belangrijkste voorwaarden is betrokkenheid bij zowel het leerdoel als het leerproces. De rol van betrokkenheid (‘engagement’) is onderzocht door middel van cognitieve, affectieve en sociale indicatoren en speelt op al deze vlakken een cruciale rol (zie Hiver et al., 2024 voor een mooi overzichtsartikel). Onderzoek laat ook zien dat de onderwijsomgeving en met name de docent een belangrijke rol speelt in het vergroten van betrokkenheid. Door het bevorderen van het gevoel van competentie, autonomie en verbondenheid kan de leeromgeving bijdragen aan een toename van de betrokkenheid van de individuele leerder. Door bijvoorbeeld uitdagende opdrachten die taalgebruik vereisen in een authentieke en betekenisvolle context, wordt de betrokkenheid vergroot (zie bijvoorbeeld het onderzoek van Mercer, 2019). Dat bereiken we niet makkelijk met op zichzelf staande grammatica-oefeningen zonder betekenisvolle inhoud, maar wel met gesprekken over relevante en betekenisvolle onderwerpen. Bijvoorbeeld over taal, over krachtig taalgebruik, over taalverwerking in de hersenen, maar ook over culturele verschillen en culturele verschijnselen zoals film en literatuur. Taal is de basis van sociale interactie, wederzijds begrip en overleg, en bepaalt uiteindelijk het verschil tussen oorlog en vrede. Onderwerpen die laten zien waarom talenkennis, maar ook kennis over talen en culturen onmisbaar is. En dit is precies waar het om gaat in de vakvernieuwing van de moderne vreemde talen, die in het afgelopen schooljaar de eerste fase van beproeving heeft doorlopen.

En dan zijn we weer terug bij het toekomstbeeld van de mvt. De vonk die overslaat door de nieuwe inspirerende inhoud kan leerlingen in de brugklas enthousiast maken voor taal. Voor kennis over talen en culturen, die verder gaat dan de automatische vertalingen van AI. Voor een diepe interesse, die zes jaar later leidt tot een grotere instroom in talenopleidingen op universiteiten en hogescholen. Die weer leidt tot meer en nog inspirerender docenten voor de klas, wat weer leidt tot… 

Ja, ik weet het, we kunnen de complexe dynamische toekomst niet voorspellen. Maar er is een kansrijk nieuw begin. Het zou daarom een grote vergissing zijn als het over een paar jaar niet meer mogelijk is om talen te studeren, omdat universiteiten vanuit financiële kortetermijnoverwegingen besluiten om de talenopleidingen te stoppen of over te laten aan externe partijen. De afnemende belangstelling voor talen die we de afgelopen jaren hebben gezien is er niet zomaar. Het komt door een zaadje dat in het verleden is geplant. Het succes van de bètalobby, het advies van een schooldecaan, ouders die willen dat hun kinderen financieel aantrekkelijke functies krijgen. Op de Zuidas. Maar ook dat kan niet zonder taal. Slimme meiden én jongens die op hun toekomst zijn voorbereid, kiezen voor taal. Laat dat maar over aan de chaos!

De Bot, K., Lowie, W. M., & Verspoor, M. H. (2007). A dynamic systems theory approach to second language acquisition. Bilingualism: Language and Cognition, 10(1), 7–21. https://doi.org/10.1017/S1366728906002732

Hiver, P., Al-Hoorie, A. H., Vitta, J. P., & Wu, J. (2024). Engagement in language learning: A systematic review of 20 years of research methods and definitions. Language Teaching Research, 28(1), 201–230. https://doi.org/10.1177/13621688211001289

Lorenz, E. N. (1972). Predictability: Does the flap of a butterfly’s wings in Brazil set off a tornado in Texas? [Ongepubliceerd manuscript]. American Association for the Advancement of Science (AAAS), Washington, D.C. 

Lowie, W. M., Verspoor, M. H., & Van Dijk, M. (2018). The acquisition of L2 speaking: A dynamic perspective. In R. Alonso Alonso (Ed.), Speaking in a Second Language (pp. 106–125). Benjamins.

Mercer, S. (2019). Language Learner Engagement: Setting the Scene. In Second Handbook of English Language Teaching (pp. 643–660). Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-030-02899-2_40

Verspoor, M., Lowie, W., & Bot, K. de. (2021). Variability as normal as apple pie. Linguistics Vanguard, 7(s2). https://doi.org/10.1515/lingvan-2020-0034

Leuke link: NPO Kennis